Home

Winterpinnestreek 3 – André Looijenga

Boarnen yn de woastyn

Tsjusterte en wetterkjeld helpe deroan mei dat de winter net myn favorite tiid fan it jier is. It is binnensitterstiid, thúsbliuwerstiid, byldskermlêzerstiid. En de lockdown dy’t no noch foar hast alle nijsgjirrige, weardefolle dingen bûtenshûs syn skoattel skood hat, makket de feale winter noch flakker. Krekt no moatst dy doar wol út. No moatsto wol dysels fierder, djipper mei ideeën fiede.

Tusken krysttiid en âldjier wiene wy útpykt. Nei Berlyn. Dat wol ik as materiaal brûke om jim te fertellen oer wat my op it stuit dwaande hâldt. Net sa sear in ûnderhâldende kollum, mar in pear rûge streken. Notysjes om letter mei fierder.

Us hinnereis wie in roetkâlde dei. Wy hiene in kofjeskoft by Marienborn, in stikje foarby Braunschweig. Neist de Autobahnraststätte stiet dêr noch it dûanekompleks fan de DDR. Ik rûn dêr tusken de hokjes dêr’t earder paspoarten kontrolearre waarden. De konservearde barakken rûkten suver noch nei de repressive diktatuer fan doe. In swym fan koalen yn de froastlucht.

Berlyn is altyd geweldich. Winterdeis is it kontrast nammerste grutter tusken it minskelege, deadske ommelân en de stêd. – En oars as thús wiene dy kant fan de grins de boekhannels, de musea, de restaurants, de tsjerken (folslein ferantwurde fansels) iepen.

Tsjerken. Berlyn is net in stêd fan tûzenjierrige abdijen of barokke beafeartsbasiliken. Soms jouwe de bakstiennen neo-goatyske tsjerken yn Berlyn de yndruk krekt sokke searjeproduksje west te hawwen as de huzeblokken. Mar dy tsjerken, luthersk, roomsk of oare smaken, binne sa goed as allegear noch yn gebrûk. Yn Dútslân binne de tsjerkegebouwen gjin lege huls foar wat djurdere apparteminten. Ek winterdei is de doar gauris los. De tsjerken binne as poëzij yn it proaza fan de stêd.

Ik hie útfûn dat der twa ynteressante nei-oarlochske tsjerken wiene yn Charlottenburg-Nord. Dat blykte yn in suterich wykje mei sosjale-hierflats en folkstúntsjes oarekant in yndustryhaven. Noch altyd is dêr deunby in grutte âlde finzenis, JVA Plötzensee. Yn de jierren 1933-1945 waarden yn in loads yn dy finzenis 2891 deafûnissen útfierd. Dy loads is no in Gedenkstätte foar de slachtoffers fan it nazy-rezjym, in tige beklemmend plak.

De romte dêr’t de eksekúsjes plakfûnen haw ik net de drompel fan oer west. It plak wie te slim om wêze te wollen, it folstie om de doar te sjen. Hjir hie in falbile stien, letter waarden minsken hjir oan in izeren balke ophongen, mei stieltried oan fleisheakken, meardere minsken tagelyk. De ûntminsklikjende wreedheid is hjir oan it swijend beton fielber bleaun.

Yn de dokumintaasjeseal kinst de ôfgryslike ferhalen lêze: froulju en manlju dy’t aktyf ferset oandoarden, dy’t krityske wurden sprutsen, ek dy’t om lytse oanliedingen fermoarzele waarden. Hoe kinst oait fierder nei dit alles?

Plötzensee wie West-Berlyn. Oan dizze kant it wrâldpolitike stikeltried wiene it yn de jierren ’60 ek de tsjerken dy’t sin en ferwurking besochten te jaan nei de barbarij dêr’t in swijende mearderheid meirinner yn west hie. Earst bouden de katoliken de Maria Regina Martyrum. Op in ommuorre plein, krekt in luchtplak, stiet oerdwers in wyt betonnen blok op pilaren. As in alter, as in model fan de timpel fan Jeruzalim. Ekspresjonistyske skulptueren. In hillichdom om martelaren te betinken en om in paus te ûntfangen. Binnenyn ûnder in sobere kapelle mei in pietà, boppe in romme tsjerkeseal. Klassyk modernisme: helder, humaan en net hielendal fan dizze wrâld.

Ien adres fierderop yn de strjitte de Evangelische Gedenkkirche. Oan de bûtenkant in brún útsleine brutalistyske doaze. Fia de broazelige betonnen rampe komme wy binnen. De tsjerkeseal is in smûk fjouwerkant, mei it ljocht fan boppen. Ynformaasjepanielen oer inkelde kristlike Dútske fersetslju. Oan de muorren hingje de panielen fan de Totentanz dy’t de Eastenrykske keunstner Alfred Hrdlicka makke by de bou fan de tsjerke. Der is gjin ûntkommen oan: de monogrome houtskoaltekeningen fan neakene liven en eksessyf geweld skowe bibelferhalen, de gruwelen fan de nazys en eigentiidske misstannen gear ta ien tsjuster gehiel. Hrdlicka wie in aktivistyske keunstner, dy’t ek wolris in planke missloech. Dêrby skoep er in stil mar benearjend lêste nachtmiel yn de finzenis, en in krusige Kristus mei oprôle fûst hingjend yn de fleisheakken – ik seach net faak sa skrinend it skandalon fan de krusiging yn de byldzjende keunst. Yn sa’n byldtaal binne ek de ôfgryslike ûnthalzingen en wurgingen yn de loads fan Plötzensee sichtber te meitsjen.

Doe’t wy yn Plötzensee wiene frear it de hiele dei. Under de S-Bahnbôgen leine de dakleazen op klapbêden ûnder tekkens mei in kearske op ’e stoepe. Ik kuiere noch even sa’n bakstiennen tsjerke mei spitse ruten yn, om ’e hoeke by ús hotel: in kryststâl yn gouden ljocht en in man dy’t oer syn tillefoan bûgd siet op te waarmjen.

Der binne dingen dy’t wy serieus nimme moatte, oars misse wy wat essinsjeel is. Dat rekket oan wat my dwaande hâldt: de dingen dy’t echt sin en betsjutting ha. By it wêzentlike heart neffens my ek it religieuze. Want alle dagen is de dea om ús hinne. Want Nederlân is in woastyn, en ek Fryslân is in lân fan iensumheid.

Yn de glêzen fan de hal fan de Maria Regina Martyrum hawwe de lokale susters karmelitessen teksten set fan minsken dy’t dêr betocht wurde. Hjir wurden fan pater Alfred Delp (1907-1945):

Die Wüsten müssen bestanden werden, die Wüsten der Einsamkeit,
der Weglosigkeit, der Sinnlosigkeit. Gott, der die Wüste schuf,
erschließt auch die Quellen.

Geart Tigchelaar is Streekdichter fan Noardeast-Fryslân 2021-2023 en makket foar RIXT by elk fers in filmke.
De Nederlânske oersetting is fan Syds Wiersma.

Winterpinnestreek 2 – Ina Schroders-Zeeders

De vrijheid van de poëzie: de geest gaat alle kanten op

Een paar jaar geleden heb ik de gratis online cursus Mod Po gedaan, https://modpo.org/, een inleiding tot de moderne Amerikaanse poëzie (van Emily Dickinson tot de jaren zeventig ongeveer) van de universiteit in Boston. Een mooie manier om veel over poëzie te weten te komen, goed verzorgd met je eigen ruimte, groepen, live-uitzendingen, met schrijfopdrachten over bijvoorbeeld Emily Dickinson, want daar zijn ze blijkbaar dol op in Amerika, en afgesloten met een certificaat. Ik kan iedereen aanraden die cursus te doen. Hij wordt elk jaar opnieuw gedaan. Wat ik wel jammer vond, was dat de poëzie van Sylvia Plath niet werd behandeld want dat is confessionele poëzie, zeiden ze, en dat deden ze ‘dus’ niet. Wel Gertrud Stein.
Waarom men het onderscheid maakt tussen poëzie en confessionele poëzie en dan de laatste soort uitsluit, is me een raadsel. Confessional poetry is autobiografisch, gaat over emoties, schaamte, trauma, psychische problemen, zelfmoord. De donkere kant van het leven misschien. Sylvia Plath had het psychisch erg moeilijk en pleegde zelfmoord maar haar poëzie is fantastisch.
Het gedicht dat ik haar beste vind, is er eentje dat ze schreef toen ze nog studeerde. Het is een villanelle.

Mad Girl’s Love Song

I shut my eyes and all the world drops dead;
I lift my lids and all is born again.
(I think I made you up inside my head.)

The stars go waltzing out in blue and red,
And arbitrary blackness gallops in:
I shut my eyes and all the world drops dead.

I dreamed that you bewitched me into bed
And sung me moon-struck, kissed me quite insane.
(I think I made you up inside my head.)

God topples from the sky, hell’s fires fade:
Exit seraphim and Satan’s men:
I shut my eyes and all the world drops dead.

I fancied you’d return the way you said,
But I grow old and I forget your name.
(I think I made you up inside my head.)

I should have loved a thunderbird instead;
At least when spring comes they roar back again.
I shut my eyes and all the world drops dead.
(I think I made you up inside my head.)

Sylvia Plath

De villanelle is een poëzievorm met vaste regels: 19 regels, vijf strofen van drie en een laatste strofe van vier, met een vast rijmschema en met twee regels die worden herhaald.

a1 – b1 – a2
a3 – b2 – a1
a4 – b3 – a2
a5 – b4 – a1
a6 – b5 – a2
a7 – b6 – a1 – a2)

Dit stramien hoef je natuurlijk niet strikt na te leven, toch is het ook geen beletsel om vrijheid te hebben in hoe je je uit. En na het lezen van zo’n gedicht wil je meteen zelf iets maken.
Ik vond de eerste regel al meteen erg goed en inspirerend en ik maakte onderstaand gedicht

One with the world

I step out the door and the world steps inside me,
Streets carry my blood, the sky is my skin.
I walk as the hours turn over the world.

The moon might be dream, the darkness will sleep me.
I step out the door and the world steps inside me.
The trees are my arms holding on to each other.

Through water I walk, but the water is me,
And birds start to know me as birds of a feather.
I walk as the hours turn over the world.

Maar nu weer even terug naar dat confessional poetry-gebeuren. Anne Sexton is ook zo’n dichteres met psychische problemen, ook zij pleegde zelfmoord. Soms lijkt het er op dat ze elkaar nadoen. Ze waren bevriend maar ook elkaars rivalen. Er zijn hele studies over hen beiden gemaakt. Mensen met trauma’s die niet echt geholpen konden worden. Maar ze lieten wel iets na, gelukkig.

Het mooie van poëzie is dat er zoveel in gedachten kan worden geëxperimenteerd met woorden en zinnen, tot de dichter die ene regel of strofe vindt die het op een unieke manier weet uit te drukken. En omdat met het lezen van poëzie niet alles te begrijpen valt, komt het soms aan op aanvoelen en de eigen interpretatie van de lezer. Hoe meer je leest over de schrijver van de gedichten hoe meer je sommige diepere lagen begrijpt, maar ook als dat niet het geval is kun je genieten van de sfeer en de beelden die een gedicht oproept. Soms zijn het de mensen die geestelijk alle kanten uit durven gaan, of moeten, die de mooiste gedichten schrijven. Dat vind je vooral bij die zogenaamde confessional poetry.

Er is enorm veel online te vinden over beide dichteressen. Misschien is het voor iemand wel een leuke uitdaging om ze in het Frysk te vertalen.

Edwin de Groot skreau it fers Lij:

Northern Sky

Guon minsken wolle faak witte wat ien syn/har favorite dichter is of gedicht, sjonger, komponist, band ensafuorthinne. Ik kin net safolle mei dy fragen, ha der ek net altyd in antwurd op. Ik wit donders goed hokker sjongers ik bewûnderje, wit hiel wat nûmers op te neamen dy’t my rekke ha en noch altyd reitsje. Wit gedichten te neamen dy’t in plakje krigen ha yn myn persoanlike blomlêzing. Soms wit ik krekt te beneamen wêrom’t dat nûmer of fers der diel fan útmakket mar soms ek net. Onder de appelboom fan Kopland, Aan een boom in het Vondelpark fan Vasalis en fansels De moeder, de vrouw fan Nijhoff. Ik fyn se prachtich mar wat is it no krekt dat my rekket? Wêrom stiet dat gekke fers Ham fan R. R. Van der Leest deryn? Of Oan him fan Rixt (dêr’t ik – mea culpa – as jongbaaske wolris wat fan stellen ha)?
Mei bepaalde nûmers is it faaks wat dúdliker. Ik wit wol wat Idiot Wind fan Bob Dylan foar my betsjutten hat of Crazy love fan Van the Man. Falling at your feet fan Daniël Lanois. Ik wit it. Mar in antwurd op dy ‘favorite’ fraach is it net. It binne der safolle.
Of dochs net. Ien nûmer is al sa’n fjirtich jier by my, yn my en om my hinne: Northern Sky. Ik learde de skepper fan dit liet kennen doe’t ik myn freon Rolf kennen learde. Ik kaam op mysels te wenjen en krige in buorman dy’t Dylan draaide en al gau wie der in klik. Hoe soe it ek oars. Fan it ien kaam it oar. ‘Ken je deze,’ frege er op in kear en hy liet my in prachtige plateboks sjen mei de titel Fruit Tree.
Ik mocht ’m wol eefkes liene. Ik draaide de trije lp’s dy’t der yn sieten en ik wie ferkocht. Every one of them words rang true and glowed like burning coal (Dylan yn Tangled up in blue) en sa wie it! Fives leaves left, Bryter Layter en Pink Moon. Ik bin bang dat ik binnen in wike de boks yn ’e hûs hie.
Wie it de stim, heas en kwetsber? Wie it dat de sjonger mar 26 jier wurden wie, en fiif jier earder as dat ik him hearde, ferstoarn wie? Wiene it syn prachtige klassyk-romantyske teksten fol symbolyk en weltschmerz? De kombinaasje tink ik.
Nick Drake wie in romantikus, in grut leafhawwer fan William Blake, mar ek lykas Arthur Rimbaud in symbolist. En – lykas ús eigen Slauerhoff – wenne er yn syn songs. Dream wit the sun and the skies / To float away in a lifelong song / In the mists where melody flies.
Mar Nick Drake wie ek in yntroverte jonge, sa’n kreative geast dy’t eins altyd yn iensumens libbe omdat er net it fermogen hie om de oar werklik te berikken. If songs were lines in a conversation, the situation would be fine, sjongt er yn dat skitterjende Hazey Jane II. In nûmer fan de plaat Bryter Layter, in hearlike, up-tempo, jazzy popplaat.
Mar op syn tredde en lêste plaat Pink Moon komt dat ûnfermogen, it ferlangen nei ivichheid en ferwizingen nei stjerlikens faaks op symbolistyske wize wol hiel tichtby. Why leave me hanging on a star? When you deem me so high, when you deem me so high. En yn it titelnûmer Pink Moon sjongt er: I saw it written and I saw it say / Pink moon is on it’s way / And none of you will stand so tall / Pink moon is gonna get you all.
Nick Drake wie al frij depressyf doe’t er dizze sobere plaat mei allinnich dy typyske finger-picking-wize fan gitaarspyljen en syn stim opnaam. Wrang is it eins wol dat krekt in bedriuw as VW yn 2000 dit nûmer brûkte yn syn kabrio-kommersjel en dêrmei dit ûnbegrepen talint op de kaart sette. Echt suksesfol wie er yn syn eigen tiid ommers net.
Trije jier letter nei it ferskinen fan Pink Moon ferstoar Nick Drake yn syn âlderlik hûs oan in oerdoasis antydepressiva. Guon seine dat er him sels tekoart dien hie, oaren woene ha dat it in ûngelok wie, it gie nammentlik wer in stik better mei him. Hoe dan ek, de Black eyed dog fan Pink Moon hie him roppen.
Yn Nick Drake syn poëzy is neist dy romantyske langstme en dy ferwizingen nei net begrepen te wurden ek in hast net te ûnderdrukken freugde en ferwûndering te finen. Miskien is it dêrom dat Northern Sky my sa dierber is, ik ha dy noardske himel ek en ik ha ien nedich dy’t dy himel yn fjoer en flam set. Drake’s Hazey Jane I en II is myn Amsterdamske Jane wurden. Dingen kinne wûnderlik ferrinne.
Ik ha destiids, krekt op mysels en allinnich, Bryter Layter, myn favoryt fan de trije, hiel wat ôfdraaid. Ik wit noch sa goed dat ik altyd siet te wachtsjen op dy earste, hast himelske lûden dy’t de yntro wiene fan dat op ien nei lêste nûmer, Northern Sky. Ik krij der noch altiten pikefel fan. It sil noait oergean.

 

Northern Sky

I never felt magic crazy as this
I never saw moons, knew the meaning of the sea
I never held emotion in the palm of my hand
Or felt sweet breezes in the top of a tree
But now you’re here
Brighten my northern sky
I’ve been a long time that I’m waiting
Been a long that I’m blown
I’ve been a long time that I’ve wandered
Through the people I have known
Oh, if you would and you could
Straighten my new mind’s eye
Would you love me for my money?
Would you love me for my head?
Would you love me through the winter?
Would you love me ‘til I’m dead?
Oh, if you would and you could
Come blow your horn on high
I never felt magic crazy as this
I never saw moons, knew the meaning of the sea
I never held emotion in the palm of my hand
Or felt sweet breezes in the top of a tree
But now you’re here
Brighten my northern sky

Nick Drake

 

 

 

 

 

 

 

 

Foto 1

 

 

Foto 2