De Deelen

RIXT sil yn it ramt fan it tema fan de Poëzywike in tal natoergedichten pleatse. It fers ‘De Deelen’ fan Edwin de Groot is it earste yn dizze rige.

Klik op de foto foar in grutter byld.

Winterpinnestreek 4 – Martsje de Jong

Winterpinnestreek 4 – Martsje de Jong

Ik bin in winterbern. Op ‘e wrâld kommen op in sinneskyn dei dat de temperatuer stykjen bleau op in graad as 5 ûnder nul. In waartype dat myn libben lang my as ideaal foarkomt. Ik hâld fan snie en iis, sels fan kwalster en skraabje fluitsjend de autoruten. Mar it ultime gelok is foar my it liet fan it iis. Sjongend, knappend, lokjend as in sirene en dan wer bangmeitsjend. Bûtenierdsk moai.

Fannacht haw ik dy sjongen heard

Fannacht haw ik dy sjongen heard
doe’tst tochtst dat net ien dy hearde
of wie it skriemen dat in útwei
socht mar stûke ûnder it masker

wite hynders fjouweren
gysten lâns it molkenpaad
in swipe knalde, pylken fjurren
triennen bestjurren yn dyn eagen
no hasto it harnas oan

ik sykje myn antlit
yn dyn antlit
fyn de spegel bewuolle yn in sucht
skein dyn siel mei wylde skrassen
skyl it flues fan dyn geheim

dûnsje stil, sûnder bewegen
om dy gean ik oer ien nacht iis
want fannacht haw ik dy sjongen heard
doe’tsto tochtst dat net ien dy hearde

Foto: Martsje de Jong

Folgje de dichters

Arjan Hut is dichter fan de moanne by RIXT yn jannewaris 2022. Folgje de dichters is syn twadde moannegedicht.

 

Foto: Geart Tigchelaar

 

Folgje de dichters

Wy wennen earder op de Nachtegaal
mar ferfarren op in heidensk skip nei in strjitte
neamd nei in eilân, djip yn de stêd
fan skaden

De reis wie wyld, buken skuorden iepen
en as we songen spatte guon it bloed fan de
tosken

Alle fûgels fleagen nei de stêd en bouden nêsten
fan tûfen hier, letters en papier.
In liet kraste fan bek nei bek

Besmetlik, of seinen we fan in melody: oansteklik?
It kraste en pipe en krite
as trams read
oer de hege bochten fan it noarden

Wy sleepten nachten troch de nacht
achterstefoarren tsjotterjend en sjongend om sa werom
nei de oarsprong te kommen

Splitsten ússels fan ússels en setten de nije farianten
op in smeller spoar

Yn de nacht tusken de moanne en
de ierde tearde de nije teleskoop syn spegels iepen,
skarnieren en chips te skommeljen yn de romte,
in tommeljende gouden sinneblom

Wy folgen dichters troch de taal
stiif mei de rêch nei de oerknal

 

Oproer yn in lege strjitte

Arjan Hut is Dichter fan jannewaris 2022 by RIXT.  Syn earste moannegedicht is Oproer yn in lege strjitte.

Foto: Geart Tigchelaar

 

Oproer yn in lege strjitte

De fûlste lampe brânt yn in ferlitten romte.
Krystbeammen takelje ôf yn de húskeamers fan
jannewaris. Moderne winter, we diele plaatsjes fan snie.
Hingjend oer it finsterbank stjoer ik myn drones it jier
foarút om previntyf de dreechste dagen op te blazen.

 

Winterpinnestreek 3 – André Looijenga

Winterpinnestreek 3 – André Looijenga

Boarnen yn de woastyn

Tsjusterte en wetterkjeld helpe deroan mei dat de winter net myn favorite tiid fan it jier is. It is binnensitterstiid, thúsbliuwerstiid, byldskermlêzerstiid. En de lockdown dy’t no noch foar hast alle nijsgjirrige, weardefolle dingen bûtenshûs syn skoattel skood hat, makket de feale winter noch flakker. Krekt no moatst dy doar wol út. No moatsto wol dysels fierder, djipper mei ideeën fiede.

Tusken krysttiid en âldjier wiene wy útpykt. Nei Berlyn. Dat wol ik as materiaal brûke om jim te fertellen oer wat my op it stuit dwaande hâldt. Net sa sear in ûnderhâldende kollum, mar in pear rûge streken. Notysjes om letter mei fierder.

Us hinnereis wie in roetkâlde dei. Wy hiene in kofjeskoft by Marienborn, in stikje foarby Braunschweig. Neist de Autobahnraststätte stiet dêr noch it dûanekompleks fan de DDR. Ik rûn dêr tusken de hokjes dêr’t earder paspoarten kontrolearre waarden. De konservearde barakken rûkten suver noch nei de repressive diktatuer fan doe. In swym fan koalen yn de froastlucht.

Marienborn, Gedenkstätte Deutsche Teilung – foto: André Looijenga

Berlyn is altyd geweldich. Winterdeis is it kontrast nammerste grutter tusken it minskelege, deadske ommelân en de stêd. – En oars as thús wiene dy kant fan de grins de boekhannels, de musea, de restaurants, de tsjerken (folslein ferantwurde fansels) iepen.

Tsjerken. Berlyn is net in stêd fan tûzenjierrige abdijen of barokke beafeartsbasiliken. Soms jouwe de bakstiennen neo-goatyske tsjerken yn Berlyn de yndruk krekt sokke searjeproduksje west te hawwen as de huzeblokken. Mar dy tsjerken, luthersk, roomsk of oare smaken, binne sa goed as allegear noch yn gebrûk. Yn Dútslân binne de tsjerkegebouwen gjin lege huls foar wat djurdere apparteminten. Ek winterdei is de doar gauris los. De tsjerken binne as poëzij yn it proaza fan de stêd.

Ik hie útfûn dat der twa ynteressante nei-oarlochske tsjerken wiene yn Charlottenburg-Nord. Dat blykte yn in suterich wykje mei sosjale-hierflats en folkstúntsjes oarekant in yndustryhaven. Noch altyd is dêr deunby in grutte âlde finzenis, JVA Plötzensee. Yn de jierren 1933-1945 waarden yn in loads yn dy finzenis 2891 deafûnissen útfierd. Dy loads is no in Gedenkstätte foar de slachtoffers fan it nazy-rezjym, in tige beklemmend plak.

De romte dêr’t de eksekúsjes plakfûnen haw ik net de drompel fan oer west. It plak wie te slim om wêze te wollen, it folstie om de doar te sjen. Hjir hie in falbile stien, letter waarden minsken hjir oan in izeren balke ophongen, mei stieltried oan fleisheakken, meardere minsken tagelyk. De ûntminsklikjende wreedheid is hjir oan it swijend beton fielber bleaun.

Yn de dokumintaasjeseal kinst de ôfgryslike ferhalen lêze: froulju en manlju dy’t aktyf ferset oandoarden, dy’t krityske wurden sprutsen, ek dy’t om lytse oanliedingen fermoarzele waarden. Hoe kinst oait fierder nei dit alles?

Plötzensee wie West-Berlyn. Oan dizze kant it wrâldpolitike stikeltried wiene it yn de jierren ’60 ek de tsjerken dy’t sin en ferwurking besochten te jaan nei de barbarij dêr’t in swijende mearderheid meirinner yn west hie. Earst bouden de katoliken de Maria Regina Martyrum. Op in ommuorre plein, krekt in luchtplak, stiet oerdwers in wyt betonnen blok op pilaren. As in alter, as in model fan de timpel fan Jeruzalim. Ekspresjonistyske skulptueren. In hillichdom om martelaren te betinken en om in paus te ûntfangen. Binnenyn ûnder in sobere kapelle mei in pietà, boppe in romme tsjerkeseal. Klassyk modernisme: helder, humaan en net hielendal fan dizze wrâld.

Berlyn, Maria Regina Martyrum, skulptuer – foto: André Looijenga

Ien adres fierderop yn de strjitte de Evangelische Gedenkkirche. Oan de bûtenkant in brún útsleine brutalistyske doaze. Fia de broazelige betonnen rampe komme wy binnen. De tsjerkeseal is in smûk fjouwerkant, mei it ljocht fan boppen. Ynformaasjepanielen oer inkelde kristlike Dútske fersetslju. Oan de muorren hingje de panielen fan de Totentanz dy’t de Eastenrykske keunstner Alfred Hrdlicka makke by de bou fan de tsjerke. Der is gjin ûntkommen oan: de monogrome houtskoaltekeningen fan neakene liven en eksessyf geweld skowe bibelferhalen, de gruwelen fan de nazys en eigentiidske misstannen gear ta ien tsjuster gehiel. Hrdlicka wie in aktivistyske keunstner, dy’t ek wolris in planke missloech. Dêrby skoep er in stil mar benearjend lêste nachtmiel yn de finzenis, en in krusige Kristus mei oprôle fûst hingjend yn de fleisheakken – ik seach net faak sa skrinend it skandalon fan de krusiging yn de byldzjende keunst. Yn sa’n byldtaal binne ek de ôfgryslike ûnthalzingen en wurgingen yn de loads fan Plötzensee sichtber te meitsjen.

Berlyn, Evangelische Gedenkkirche: Alfred Hrdlicka, Abendmahl / Emmaus – foto: André Looijenga

Doe’t wy yn Plötzensee wiene frear it de hiele dei. Under de S-Bahnbôgen leine de dakleazen op klapbêden ûnder tekkens mei in kearske op ’e stoepe. Ik kuiere noch even sa’n bakstiennen tsjerke mei spitse ruten yn, om ’e hoeke by ús hotel: in kryststâl yn gouden ljocht en in man dy’t oer syn tillefoan bûgd siet op te waarmjen.

Der binne dingen dy’t wy serieus nimme moatte, oars misse wy wat essinsjeel is. Dat rekket oan wat my dwaande hâldt: de dingen dy’t echt sin en betsjutting ha. By it wêzentlike heart neffens my ek it religieuze. Want alle dagen is de dea om ús hinne. Want Nederlân is in woastyn, en ek Fryslân is in lân fan iensumheid.

Berlyn, Maria Regina Martyrum, portaal – foto: André Looijenga

Yn de glêzen fan de hal fan de Maria Regina Martyrum hawwe de lokale susters karmelitessen teksten set fan minsken dy’t dêr betocht wurde. Hjir wurden fan pater Alfred Delp (1907-1945):

Die Wüsten müssen bestanden werden, die Wüsten der Einsamkeit,
der Weglosigkeit, der Sinnlosigkeit. Gott, der die Wüste schuf,
erschließt auch die Quellen.

Winterpinnestreek 2 – Ina Schroders-Zeeders

Winterpinnestreek 2 – Ina Schroders-Zeeders

De vrijheid van de poëzie: de geest gaat alle kanten op

Een paar jaar geleden heb ik de gratis online cursus Mod Po gedaan, https://modpo.org/, een inleiding tot de moderne Amerikaanse poëzie (van Emily Dickinson tot de jaren zeventig ongeveer) van de universiteit in Boston. Een mooie manier om veel over poëzie te weten te komen, goed verzorgd met je eigen ruimte, groepen, live-uitzendingen, met schrijfopdrachten over bijvoorbeeld Emily Dickinson, want daar zijn ze blijkbaar dol op in Amerika, en afgesloten met een certificaat. Ik kan iedereen aanraden die cursus te doen. Hij wordt elk jaar opnieuw gedaan. Wat ik wel jammer vond, was dat de poëzie van Sylvia Plath niet werd behandeld want dat is confessionele poëzie, zeiden ze, en dat deden ze ‘dus’ niet. Wel Gertrud Stein.
Waarom men het onderscheid maakt tussen poëzie en confessionele poëzie en dan de laatste soort uitsluit, is me een raadsel. Confessional poetry is autobiografisch, gaat over emoties, schaamte, trauma, psychische problemen, zelfmoord. De donkere kant van het leven misschien. Sylvia Plath had het psychisch erg moeilijk en pleegde zelfmoord maar haar poëzie is fantastisch.
Het gedicht dat ik haar beste vind, is er eentje dat ze schreef toen ze nog studeerde. Het is een villanelle.

Mad Girl’s Love Song

I shut my eyes and all the world drops dead;
I lift my lids and all is born again.
(I think I made you up inside my head.)

The stars go waltzing out in blue and red,
And arbitrary blackness gallops in:
I shut my eyes and all the world drops dead.

I dreamed that you bewitched me into bed
And sung me moon-struck, kissed me quite insane.
(I think I made you up inside my head.)

God topples from the sky, hell’s fires fade:
Exit seraphim and Satan’s men:
I shut my eyes and all the world drops dead.

I fancied you’d return the way you said,
But I grow old and I forget your name.
(I think I made you up inside my head.)

I should have loved a thunderbird instead;
At least when spring comes they roar back again.
I shut my eyes and all the world drops dead.
(I think I made you up inside my head.)

Sylvia Plath

De villanelle is een poëzievorm met vaste regels: 19 regels, vijf strofen van drie en een laatste strofe van vier, met een vast rijmschema en met twee regels die worden herhaald.

a1 – b1 – a2
a3 – b2 – a1
a4 – b3 – a2
a5 – b4 – a1
a6 – b5 – a2
a7 – b6 – a1 – a2)

Dit stramien hoef je natuurlijk niet strikt na te leven, toch is het ook geen beletsel om vrijheid te hebben in hoe je je uit. En na het lezen van zo’n gedicht wil je meteen zelf iets maken.
Ik vond de eerste regel al meteen erg goed en inspirerend en ik maakte onderstaand gedicht

One with the world

I step out the door and the world steps inside me,
Streets carry my blood, the sky is my skin.
I walk as the hours turn over the world.

The moon might be dream, the darkness will sleep me.
I step out the door and the world steps inside me.
The trees are my arms holding on to each other.

Through water I walk, but the water is me,
And birds start to know me as birds of a feather.
I walk as the hours turn over the world.

Maar nu weer even terug naar dat confessional poetry-gebeuren. Anne Sexton is ook zo’n dichteres met psychische problemen, ook zij pleegde zelfmoord. Soms lijkt het er op dat ze elkaar nadoen. Ze waren bevriend maar ook elkaars rivalen. Er zijn hele studies over hen beiden gemaakt. Mensen met trauma’s die niet echt geholpen konden worden. Maar ze lieten wel iets na, gelukkig.

Het mooie van poëzie is dat er zoveel in gedachten kan worden geëxperimenteerd met woorden en zinnen, tot de dichter die ene regel of strofe vindt die het op een unieke manier weet uit te drukken. En omdat met het lezen van poëzie niet alles te begrijpen valt, komt het soms aan op aanvoelen en de eigen interpretatie van de lezer. Hoe meer je leest over de schrijver van de gedichten hoe meer je sommige diepere lagen begrijpt, maar ook als dat niet het geval is kun je genieten van de sfeer en de beelden die een gedicht oproept. Soms zijn het de mensen die geestelijk alle kanten uit durven gaan, of moeten, die de mooiste gedichten schrijven. Dat vind je vooral bij die zogenaamde confessional poetry.

Er is enorm veel online te vinden over beide dichteressen. Misschien is het voor iemand wel een leuke uitdaging om ze in het Frysk te vertalen.

Foto: Edwin de Groot