It gedicht ‘Helden’ is fan Sigrid Kingma, Dichter fan Fryslân. It waard útsprutsen op de literêre middei ‘Optrede foar de frede’, opset troch dichterskollektyf RIXT, literêre tydskrift ‘de Moanne’ en Leeuwarden UNESCO City of Literature. Oarloch wie eat dêr’t beppes oer prate en pakes oer swije. Dat feroaret, lykas de ynterpretaasje fan ferhalen oer it ferline.
Sigird Kingma. Foto: Geart Tigchelaar
Helden
Wêr wienen jo yn de oarloch?
Hoe faak hat se ferteld
oer de jûntsjes kaarten
militêren oan de doar
it lûk ûnder it hea.
Wêr wienen jo yn de oarloch?
We laitsje allegear
sa’n treflike imitaasje fan beppe
dy’t doe al minder waard
hilarysk.
De âlde geast krûpt
yn de nije tiid
sy stienen der, helden sûnder nammen
makken plak oan tafel foar
in libbenslang potsje skaak.
Wêr wienen jo yn de oarloch?
Oare beppe antwurde
‘No, gewoan, thús.’
Se hienen like âld west
beide noch famkes
in ferskil fan fyftich
bommen westliker.
De fraach komt werom
net sa maklik as it klonk
sa grappich net mear
wêr binne wy yn de oarloch?
De grouwélige oanfal fan Ruslân op Oekraïne is in oarloch tsjin it fuortbestean fan Oekraïne as sûvereine steat en naasje.
Oekraïne hat har eigen kultuer, taal en skiednis dy’t gearhingje mei sawol dy fan Ruslân as dy fan de oare buorlannen. Yn de 19e iuw kaam der in Oekraynske nasjonale beweging op yn it Russyske Ryk en Eastenryk-Hongarije dy’t nei emansipaasje stribbe tsjin autoritêr bestjoer en tsjin ûnfrijheid.
Dit liet komt út dy tiid, doe’t it yn it Russyske Ryk ferbean wie om teksten yn it Oekraynsk te printsjen. Yn it hjoeddeistige Oekraïne wurdt it liet faak songen yn tsjerketsjinsten. It jildt as ‘de geastlike hymne’ fan it frije Oekraïne.
Молитва за Україну
Боже великий, єдиний,
Нам Україну храни,
Волі і світу промінням
Ти її осіни.
Світлом науки і знання
Нас, дітей, просвіти,
В чистій любові до краю,
Ти нас, Боже, зрости.
Молимось, Боже єдиний,
Нам Україну храни,
Всі свої ласки й щедроти
Ти на люд наш зверни.
Дай йому волю, дай йому долю,
Дай доброго світу, щастя,
Дай, Боже, народу
І многая, многая літа.
Ina Schroders-Zeeders is de Eilândichter fan Skylge. Ofrûne snein by ‘Optrede foar de frede’ kaam se nei de wâl en droech it gedicht Oekraïne foar.
Ina Schroders-Zeeders. Foto: Geart Tigchelaar
Oekraïne
soms vergeet de boer te slapen
als vrede niet meer tastbaar is
en zijn angst niet meer voor rede vatbaar
door het onvoorstelbaar zingen van de bommen
verwoesting neemt zijn woorden over
was de maan niet genoeg? moesten er sterren bij? moesten er soldaten bij? moest er angst en oorlog bij?
een broedermoord vindt plaats in zonnig landschap waar later gele bloemen bloeien
voor nu telt nog het vluchten van de onschuld,
de angst voor wreedheid van een bittere despoot
nu redeloos de oostenwind nog huishoudt
wacht de natuur alvast tot alles is bedaard
en Abels dood met bloemen wordt gewroken
een doffe groene helm zal snel gaan roesten om nest te worden van een glanzend duivenpaar. velden plat gereden door een wrede macht en gevoed door tranen, veren terug boven verroeste tanks, boven op al wat gruwelijk is
soms valt het licht verkeerd over de halmen op het veld van de vergeten boer
ze doen hem denken aan het leger dat verdwaasd de wereld over raast, verpletterend verwoestend, al wat het tegen komt, een doorgedraaide legertank, kolonnes amfibieën en soms staat de wind verkeerd, klinkt het ruisen van de aren als mortieren gierend over akkers in het dal
een visioen van licht en klank
o god
was de maan niet genoeg? moesten er sterren bij?
moesten er soldaten bij? moest er angst en oorlog bij?
waren de sterren niet genoeg? moesten er planeten bij? moesten er raketten bij? moest er dood en chaos bij?
waren de planeten niet genoeg? moest er chaos bij? was de maan niet genoeg en de stilte? was de stilte niet genoeg toen het nog vrede was?
soms vergeet de boer te slapen
De Amerikaanske dichter Preston Losack wie snein ek by Optrede foar de Frede. Hy komt oarspronklik út de stêd Dallas mar wennet no yn Fryslân. Syn bydrage wie in trijetalich gedicht.
Preston Losack. Foto: Geart Tigchelaar
Dit komt echt dichtbij
“Dit komt echt dichtbij.
It’s practically on our doorstep.”
After a ding op myn telefoan.
We praten over Putin and money
And what the USA has planned
And de VN of de EU
And how strong NATO really is,
Of sanctions and financial impact,
And of sudden hospitality
For slachtoffers—as if they were new—
With an inhumane and cowardly question:
How much money does it cost
To make the world right?
And while we talk of de tarieven van oorlog
Or avoiding oorlog.
The missiles komen erg dichtbij
It would be on our doorstep
If we had one still.
Or friends still.
Or a child, stil.
Or a way out.
As armoede groeit zo snel,
The fact remains—This time
As many years geleden—
Evil has een gezicht, not a price.
Een gezicht van horreur
Een gezicht van concern
Een gezicht of needing to help
Een gezicht van haste
Or smug indifference
With a face of frustration
Sitting oan ‘e ein fan de tafel,
Miles away.
Aggie van der Meer (1927) koe der sels net by wêze mar stjoerde wol in gedicht yn foar OPTREDE FOAR DE FREDE. It waard fertolke troch Sigid Kingma, Dichter fan Fryslân.
Sigrid Kingma, foto Geart Tigchelaar
DE DNJEPR
Aggie van der Meer
Noch rint de Dnjepr fan it noarden nei de Swarte See, libje de fûgels mei de tiden fan it jier, bringe, hiemsiik, de minsken har har ferline te binnen en treure se om wat har ôfnommen is, fersmiten is en net achten.
De spegeling fan de Djnepr lit har witte dat har tiid kommen is. Gjin twifel, gjin útstel te ferdigenjen mear: twa manlju, patriarch Kirill fan de Russysk-ortodokse tsjerke en presidint fan Ruslân Wladimir Poetin, har bewust fan har plak yn tsjerke en steat, fan de plicht dy’t har driuwt, de macht dy’t har takomt, mar har ûntstriden wurdt. De Krim dy’t har net gund wurdt, Kiev net, Oekraïne net, har einleas takende rjochten net. De druk om it oansjen fan Ruslân te rêden, har har gelok werom te jaan.
Twa manlju, yn de spegeling fan de Dnjepr tekene troch de ferbittering, dy’t har te lang ta wachtsjen twongen hat.
Swijsum folgje se de oerfleanende hauken. In berjocht? In fersin? In leas gebeart?
As patriarch, seit Kirill, hie hy him, presidint Wladimir Poetin, dochs hoop jûn doe’t er it leger de nijboude tsjerke bea: in skinking dy’t it leger har âlde grutskens weromjûn hat, en dy’t ús, Wladimir, der fan ferwissiget dat men docht wat wy har oplizze sille, dat sy ús foar ivich har ûnbetingbere trou swarre sil, sei Kirill. It leger, sei Kirill. Ta de dea, sei Wladimir Poetin.
Ta de dea, sei Kirilll.
De iene hauk, seach er no, wie swart. Grutter as de oaren.
Der sil gjin genede wêze, sei Poetin
Gjin genede, gjin oerlis langer mei it dûbelsinnige Westen, har spjalte tonge. Har bravens. Spui der op. Ferset de tafels, dat wy har falske eagen net mear sjogge. Net it soer en swiet út har mûlen, net de twifel yn it heffen fan har hannen.
Gjin Navalnys mear seit Kirill, gjin ferrie yn eigen fermidden langer noch talitte. Stalin, Wladimir, rop Stalin werom, lit syn geast dy’t noch altyd de Dnjepr besielet oer ús komme.
De geast fan Stalin.
Se bûchje har nei inoar oer, se omearmje inoar en drinke ûnmjittich de wyn fan har grime.
It bidden is foar letter. As it leger de Dnjepr oerstekt, de grûn fan Kiev begroetet, it âlde Ruslân himsels wer is, thúskommen is. Steat en tsjerke, ien en ivich.
De earste slach sil harres wêze, de driging har krêft. Steat en tsjerke, gjin twifel mear.
Ivich rint de Dnjepr fan it noarden nei de Swarte See.
Leave Poëzy
‘Leave’ skriuw ik boppe dizze brief oan dy. Eins fyn ik dy net leaf, earder ûnbegryplik en net te befetsjen. Faak sjoch ik rigels dêr’t it byld yn ferstoppe is en ferdwaal ik yn dyn wurden.
Leave Poëzy, lit my by it begjin begjinne. Sân jier bin ik as ik in poëzyalbum krij. Poesie-album neam ik it. It is in boekje fol lytse kadootsjes fan in master en juf en skoalfreondintsjes út in fier ferline. Leave Poëzy, wêrom ha bern dat no net mear? Dat soe weromkomme moatte. Bern wienen sa moai dwaande mei it lêzen en skriuwen fan poëzy.
Yn de Friesche Koerier stiet de rubryk ‘De kleine koerier’. Bern kinne tekeningen, ferhaaltsjes of gedichtsjes lêze, mar ek meitsje. As Reinier Paping yn 1963 de Alvestêdetocht rydt, sit ik te rymjen. En… myn fers komt yn ’e krante. Ik slach it sneonsnûmer fan de nije Leeuwarder Courant iepen… wêr stiet poëzy? Wêr fyn ik de side foar bern?
Sorry Poëzy… By it ferplichte wurk foar skoalle, giet gjin finster iepen. Myn oandacht foar dy is oer.
Mar… leave Poëzy, op in prachtige wize komst wer op myn paad. Ik meitsje teksten foar bern mei in beheining. Yn myn syktocht nei makliker as maklik bedarje ik by werheljende sinnen en by rym oan ein en begjin. By ultrakoarte wurden en dan allinnich de klank suvere. Ik skriuw bygelyks:
de muis de kat at wat. de rat at wat. maar de muis, die liep naar huis.
voer de boer met voer voor het vee.
geel ik hou veel van geel. geel is de zon. geel is de maan.
ik hou veel van geel. geel is mijn jas. geel is mijn tas.
ik hou veel van geel. geel is de zon.
Ineke van der Heide
Doe rôp in dichter: ‘Dat is poëzy!’ Poëzy… do kinst in tekst makliker meitsje?
Poëzy, ik waard sa bliid mei dy, sa bliid as in gletsjer is mei snie.
Op in kulturele dei krij ik ‘Âlesund’, alve rigels skreaun troch Tsjits Peanstra. Ik plak se foar yn myn fakânsjeboek. We gean nei ’t westen ta. As we de 418 treden fan de Aksla beklommen ha, de wyn yn ús hier fiele en de feerboat fan de Hurtigruten oankommen sjogge, sjoch ik del op it stedsje, dat der leit as einekroas en ik lês de rigels út myn fakânsjeboek:
Asto nei’t westen wolst, gean dan nei Âlesund; In stêd mei giele, griene, rôze huzen en altyd rûkt it der nei fisk, altyd. Do priuwst de sâlte seewyn op ’e lippen en as it reint, dan reint it ek foar goed, do hearst de kobben kriten by de haven, do sjochst de sinne gleonread ûndergean moarn silsto mei in fiskersboat te farren en ast net farre wolst, dan is der wol wat oars. Asto nei ’t westen wolst, gean dan nei Âlesund. In plakje dat der leit as einekroas.
Ik sit thús, foar de buis. Bylden streame de keamer yn. Strân… sân… letters. Ik fearje op, ien en al ear, ien en al each. FANNACHT YN IN DREAM BIN IK IT STRÂN OP RÛN EINLIK IN FOET ÚT IT STILLE TEHÛS. FANNACHT OP IT STRÂN STIE MYN SOS DER SAMAR: WANNEAR ANNE KINNE WE WER KRÛPE.
Leave Poëzy. Elk wurd docht der ta, acht rigels in kompleet ferhaal. En moaier as mei de stim fan Nyk de Vries sels, kin it net.
Leave Poëzy, do hast my yn ’e besnijing.
Ik wol de see sjen, en der op ’e grins fan lân en wetter de wurden opnij hearre.
Groet fan my en oant sjen,
Ineke van der Heide
