Adieu demoiselle Zelle

In boartlik sonnet fan Syds Wiersma oer de ein fan Kulturele Haadstêd. Yn de foarm fan in ôfskiedsbriefke oan Mata Hari, dy’t as ferbylde ‘special guest’ it hiele jier meimakke en yn it slotwykein noch bedarre yn Frânske ‘lumière’-sfearen.

Adieu demoiselle Zelle

Demoiselle, wêr leit it Frânsk noch op ’e dyk,
wat tatoeaazjes op trotwaars (beaumantsjes),
ús sjeu giet leaver om ’e noard, gjin sjyk
fan koertisanes dûnsjend op sjansontsjes.

Mar as ’t fantoomboatsje fan Marten Winters
sa wyt as Jeanne d’Arc de nacht trochskoot –
in faam dy’t mei papier-masjeeën flinters
de lêste kulturele kapitalen skriuwt –

dan set de stoet Convoi Exceptionnel
de stêd noch eksintriker yn lumière
as luna’s ljochtfeest, tiid tinkt my foar Brel
want wa koe hiter yn ’e flammen stjerre?

Enfin demoiselle, finí, it jier is oer
of bliuw’ jo yn dit stedsje, pour toujours?

© Syds Wiersma

Hjelbeam

Oane de Boer is boeresoan en komt fan in pleats op Kie, in buorskip krekt ûnder Frjentsjer. As jonge kaam er faak yn it doarp Hjelbeam. Dêr wie it te rêden. Der waard keatst, toanielspile en feestfierd. In soad strjitten ha jo net yn Hjelbeam, mar ien derfan is It Paradyske, lyts dekôr foar dit gedicht. Oane de Boer makke yn april syn dichtersdebút by Ensafh, dit is syn earste gedicht foar RIXT.

Hjelbeam

de wyn twirret
troch de helte fan dyn bestean
ik ha gjin eangst dat de beam
my ferjit
It Paradyske dûnset as
in weachje de soele
jûn ferdriuwt
de toer sjocht grutsk
by de slaggen dy’t de bongel
op skonken fan ljocht
efterlit

© Oane de Boer

Hout en Snie

Dat it Frysk útstjerre sil, wurdt al ieuwenlang sein. Mar it giet tsjintwurdich wol hiel rap, de ynfloed fan it Hollânsk is hast net mear te kearen en it ûnderwiis yn it Frysk stelt neat foar. De oerheid fynt it, sa liket it, wol bêst allegearre. Is it al te let?

Cornelis van der Wal is dichter fan de moanne novimber by RIXT

Sniekristallen. Foto: Wilson Bentley (1902)

 

Hout en Snie

Yn it Frysk te skriuwen liket op ‘e hjerst,
it hier fan slûgjende skoalmasters rûgelet

op blêden griis papier, de houtene pinne
fermôget stadich. It is dus de natoer.

Yn it Frysk te skriuwen liket op stjerren.
Dichter draaft as wite rôt yn it winterrêd

om en kin net fuort. Hy skriuwt mei snie.
De literêre Maitiid komt net mear, seit Pyt.

© Cornelis van der Wal

 

 

Omfierrens stjerre kin elkenien, mar thúskomme is in oar ferhaal

Somtiden lit in gedicht him mar dreech ôfbreidzje en bliuwt hy wat omhingjen yn de holle fan de dichter. It is wachtsjen op de kaai; in útspraak op de radio, in tekst yn ‘e krante en yn dit gefal in foto. De dichter lei noch op e knibbels op it asfalt, seach op it skerm fan syn kamera en hy hie de titel en de lêste losse eintsjes lieten har flot ôfhechtsje.

Omfierrens stjerre kin elkenien, mar thúskomme is in oar ferhaal

As der stoarn wurdt makket it waar wier neat út
skynt de sinne, dan laitsje de goaden
reint it, gûle se

mei it tij is it al net oars
is it eb, lûkt it wetter him treurjend werom
is it floed, nimt de see, mar wêr docht der al wol ta

earnewer yn bêd, oan slangen, achter yn de file
of in swimbad, 2e wike boufak
moatst op ´en paad, giest

nei dyn hûs, dyn thús
krekt as de tsjirken dy´t -ringe op Skier-
út alle macht besykje sille en lit Teksel links lizze

@ Edwin de Groot

it waar kin samar omslaan achter snits

Stel der is in keunstner. Dy fersmyt alle konvinsjonele patroanen om oer de werklikheid te fertellen. Lizzende hoarizonnen, fallende skaden efter feiten op ’e grûn: dat seit allegearre neat oer hoe’t de minske syn wrâld ûnderfynt, dat hup fuort dermei. Mar oan syn keunstwurk komt op in dei ien foarby. En dy wol der in ferhaal oer fertelle dat neffens de werklikheid fan no is …

Eppie Dam is yn oktober gastdichter foar RIXT.

Johan Haanstra, ‘Scharnegoutum’, 1982/1983, oaljeferve op linnen, 80 x 80 sm, mei tank oan Ina Hogen Esch

it waar kin samar omslaan achter snits

‘is er ook een camping die een beetje
aan scharnegoutum doet denken?’

ierlân yndachtich
omfreedzje fjouwer seizoenen de dei
skearnegoutum ferivige op linnen
kanteljend skilderij fan klimaat yn ’e oalje

sa kin it byld feroarje
yn in bestek fan 80 bij 80
dat in etmiel duorret

it reint pipestâlen sinnebrokken
hoannebalken bargebongen
noch gjin ko-om-halzen
hazzesprongen tuorrebouten
en samar reint it skieppekoppen

hiele brouten heale soalen reint it
like hurd as koaleskoppen
hinnebouten molestiennen
foetôfdrukken fan de waaromslach
dy’t merakelmoai belukt
hjoed om te begjinnen
yn ûnskuldich skearnegoutum

sokken as fokke en sukke
wolle ergens hjir wol hinne

© Eppie Dam

Dit fers ferskynt yn 2019 yn de bondel omstreken by Utjouwer DeRyp, Blauhús

simmerkermis op de hommerts

Neat bringt in aha-erlebnis as in skilderij: hea, sjocht it der wier sa út? As it wurk—fan Johan Haanstra; yn it atelier makke—in plaknamme krijt, fiteret dat ekstra oan ta ferlykjen. En hifkjen. It Fryske buordoarpke? Mar de arbitrêre kleuren binne lang net natuerlik foar it ôfbylde lân en it tsjerkje is hielendal ferfoarme. It palet is urgint, de foarmen ekspressyf, de ritmes net rjocht harmoanysk. Alles botst en it libben komt yn ’e bekniping.
Eppie Dam is yn oktober gastdichter foar RIXT.

Johan Haanstra, ‘Hommerts’, 1979, oaljeferve op linnen, 50 x 40 sm, mei tank oan Ina Hogen Esch. Foto: Arend Loerts.

 

simmerkermis op de hommerts

mei jutryp noch fier fan de kealslach

de simmer tennist yn in rokje
en feecht it fearreplomke
fan in sûkerspûne dei
luchtich oer de hommerts

âld sinne hat nei goed gebrûk
har oaljekoek fol fruchten bakt
en telde sels de brommels nei
de krinten en rezinen
it rotsen nogablok fol swiet
dêr’t út gods glêzen bol wei sjoen
noch noait in stien yn siet

jutryp dûnset op ’e trampoline
en klompeleas lichtfuottich
nimt de lêste sompeflinter
har ballet fan âlde kleuren mei
de koprol oan it kessen weage
en noch de eagen frij fan pine
om toarre greiden read as jarre

© Eppie Dam

Dit fers ferskynt yn 2019 yn de bondel omstreken by Utjouwer DeRyp, Blauhús

 

 

Meensken

De redaksie van Rixt het mi’j vraogd hoe ik tot et schrieven van gedichten in et stellingwarfs komen bin. Om een lang verhael of te kappen deur ien woord eigenlik: et/de locht. Et betekent zowel ‘ljocht’ as ‘loft’ in et fries. En de uutspraoke van de klinker o bepaolt de betekenis krek as in ’t fries. Ik bin een bietien verliefd worden op dat woord zo as mien geliefde dat bruukt. En dat maekt jo ni’jsgierig naor de aandere woorden van disse tael.

 

Meensken

op et eilaand
meensken as een falanx
mit vuuls te grote naemplaeties op de bost
dwaelen deur de dörpsstraote
heur heufden straelen radiael et geldelek gewin
et locht in heur ogen
laet gien twiefel in disse klaetersfeer

is ieder zien eigen gastheere
op de barg de Gourmandise

et zaand stoeft een aere melodie
lieken
en de locht
uut de eupenstaonde mossels

et getingel van de geraemtes mit de ribben van zilveren behang
de duundummies
de munt op et veurheufd van de vergeten sjaansbroek
veur de veerman
die dommiet weer vertrekken zal

© Tsjisse Hettema

Swarte Pyt yn Grou

It proses tsjin de ‘blokkear-Friezen’ giet hjoed fierder. Foar Syds Wiersma, opgroeid yn Grou, oanlieding om in gedicht te skriuwen oer de Swarte Pyt fan syn bertedoarp. Yn Grou wurdt gjin Sinteklaas fierd, mar Sint Piter. De Swarte Pitefiguer hat der in oare rol as de piten yn it feinteleger fan Sinteklaas. Yn Grou is mar ien Swarte Pyt. Dy is minder as de klazepiten in ‘flat character’. Sa reizget er faak allinnich, komt meastal in wike earder oan as Sint Piter en hat yn dy wike de wichtige rol fan boadskipper. Hy fertelt oer de aventoeren op syn lange reis en fljocht mei slepen bern achter him oan troch it doarp. Gjjin nammeleaze dus, wat de klazepiten mei allegear deselde namme yn feite wol binne.

Swarte Pyt yn Grou

By ús yn Grou wie Swarte Pyt in held.
Gjin nammeleaze yn in rige piten,
mar kammeraat en boadskipper besteld
mei ’t bringen fan in wrâld oan will’ en fiten.

Hy reizge troch de febrewarisnacht,
Sint Piter fier foarút, foar ús allinne
rôp er oer ’t iensum paad in stjerremacht.
As hy foar ’t ljocht kaam koe it feest begjinne.

Al like Frysk as swart en wyld ynklús
ferhelle er de wûnders op syn tochten.
Hy brocht ús taal út fiere oarden thús,
liet sjen dat wy nei ’t frjemde langje mochten.

Hy dûnse op in wize libbensnocht.
Hy hat my it respekt foar swart bybrocht.

© Syds Wiersma

Stormruter

Tsjisse Hettema is moannedichter fan septimber. Syn earste gedicht hat er makke mei syn nije dichterskollektyf Bouwer-Hettema. In pear ynliedende, Stellingwerfse wurden fan it duo by har gedicht:

‘Zomaar ’n gedicht in deze tieden van digitaele hetzegens. ’n beskrieving van ’n versiering van ’n stormruterpeerd uut ‘e Romeinse tied. ’t Schildje dat wi’j hier zien is vunnen in de wierde van Wijtwerd (Groningen) in 1896. ’t Is ’n zonuumde sierschijf die diende om twie riemen van ’n peerdetuug bi’jnander te holden. D’r weren in ’t Romeinse leger vule Friese ruters die weerschienlek zo’n sierschijf mit naor huus neumen hebben. Wat oons trof was dat de kleuren nog zo goed overleverd binnen.’

’t eksotiese in mi’j maekt ruumte
verdrieft mien eigenwiezens naor de buutenste ring
woar as de versierings klaor liggen om toe te slaon

binnenin mi’j
skoeven mien vierkaante gewoontes rieuwerig over mekaander henne
tot de kleuren
op de acht raekvlakken van elke stemmingswisseling

uut mien mond stikt de binnenste knoppe
as ’n grieze gevulighied naor buten

© Dichterskollektief Bouwer-Hettema

Penjumer Gouden Halsbân

Foto: Gitta Overmaat

In wichtich Frysk kultuerlânskip wurdt earnstich bedrige troch it beslút fan Provinsjale Steaten om njoggen mega-wynturbines om de doarpen op ‘e Kop fan ‘e Ofslútdyk te pleatsen. De befolking rint risiko’s op swierrichheden mei har sûnens en natoer en lânskip wurde oantaaste. En dát wylst – sa’t wy yntusken witte – der mei Wynpark Fryslân yn it Iselmar genôch megawatts opwekt wurde sille om oan de Ryksfraach dy’t oan Fryslân steld wurdt te foldwaan. De aksjegroepen Hou Friesland Mooi en Bezorgde Burgers Hiddum Houw litte it der net by sitte. Sy stappe dizze moanne nei de Rie van Steat. Dichter Dien de L. Boer is ien fan de aksjefierders. Oan har fraach om in bydrage te leverjen oan de harksittings tsjin dit plan waard troch in groep dichters fan RIXT gehoar jûn. Dien skreau it gedicht Halsbân oer in pearel yn dit gebiet: de Penjumer Gouden Halsbân. It is in tûzen jier âlde dyk, dy’t yn in wide rûnte om Penjum hinne behâlden bleaun is. It gedicht waard opnommen yn de film De Dyk, dy’t Jeroen Hogendoorn deroer makke hat. De Penjumer Gouden Halsbân is as kuierpaad hielendal te berinnen. Midden yn Penjum hinget it gedicht fan Dien L. de Boer. Syds Wiersma makke der koartlyn in Fryske oersetting fan. Dy kinne jo hjir no lêze.

HALSBÂN

Zet ergens de eerste stap
op de Pingjumer Gulden Halsband
hij slingert door aardappel- en
grasland en je voetstap slingert mee

volg de dijk die er nog ligt
deels vergraven en vervlakt
die eeuwen zee heeft gezien
nu nooit meer keert

mooie werkeloze binnendijk
vol bedrijvigheid, wat hem bewoont
vliegt op als je aankomt, de kievit
of de ree uit het riet

loop en tuur naar de torens
van Arum, Zurich en Pingjum
maar je pad tussen de lappen land
is vrij van alle dorpen

met de ruige begroeiing mee
begeven je voeten zich naar een hemel
aan het firmament van groen
branden de paardenbloemen.

© Dien L. de Boer


HALSBÂN

Set earne de earste stap
op de Penjumer Gouden Halsbân
hy bochtet bou- en greidlân troch
en hat dy wynjend by de hân

folgje de dyk dy’t der noch leit
diels sljochte en ôfstutsen
dy’t iuwen de see sjoen hat
syn brekken is no brutsen

moaie wurkleaze binnendyk
drok bedriuw hat der syn stee
spat op ast der oankomst, in ljip
of út it reid in ree

sjoch Arum, Surch en Penjum
en bedikerje de tuorren
dyn paad tusken de lapen lân
is frij fan doarp en buorren

yn de rûge begroeiïng op
fiele dyn skonken in himel kommen
oan it swurk fan einleas grien
brâne de hynsteblommen.

Oersetting: Syds Wiersma

Hjir in link nei Dien L. de Boer dy’t it gedicht foardraacht.

Yn ûndersteand filmke, makke troch Jeroen Hogendoorn yn ‘e wiken fan de ynspraak tsjin it wynturbineplan, leit Geert Mak út hoe dûbeld de Provinsje Fryslân mei it lânskip omgiet. Oan ‘e iene kant meitsje se der dit kulturele haadstêdjier sier mei, oan ‘e oare kant helpe se it genedeleas nei gychem.