Bestean en net

Troch it gedicht ‘Rigels‘ fan dichter Jacobus Smink (okkerdeis ferskynd op Ensafh) skeat Edwin de Groot, by RIXT moannedichter fan maart, in gedicht fan himsels yn it sin. In fariaasje op de problematyk fan Jacobus. Der binne rigels, mar tagelyk binne se der net. Sa as Ettore Majorana, de geniale natuerkundige al yn de foarige iuw (jierren ’30) bewearde dat der dieltsjes wêze moatte dy’t harren eigen anty-dieltsje binne. Se binne der dus wol, mar ek wer net. Net te befetsjen, krekt as dy rigels dy’t der net binne, wylst ik se foar my haw.

Bestean en net

foar Ettore Majorana

neist it bêd pinne en papier foar as
yn de ferljochte gewichtleaze moarnsdreamen
dêr’t de natuerwetten net jilde, wurden yn, út en
troch it brein fleane, ik sûzerich de notulen meitsje

by werhelling blykt dat om ’e nocht
ynfallen yn it rûnom as hinnefoer delstruid
sa ûnbegryplik en ûnmooglik as de Penrosetrep

matearje tagelyk anty-matearje, in fel fol in fel leech
wat skreaun is dearlik te sink gien
sa as Ikarus foel

Fantastic plastic

Janneke Spoelstra har twadde moannegedicht giet oer plestik. In ûnderwerp dat hieltyd aktueler wurdt. Justerjûn 13-02-2019 by Iepen Up Live stie de hiele jûn yn it teken fan Plastic Fantastic. Janneke slute de happening ôf mei har gedicht ‘Fantastic Plastic’. Geart Tigchelaar wie derby en filme it.

Fantastic Plastic

De krêft fan plestik learde ik al jong kennen:
sa wie ik in kear mei ús mem
by pake en beppe te teedrinken
en beppe joech ús in koekje by de tee.

It wie gesellich sa mei-inoar, oant
pake it plestik bakje, dêr’t de koekjes
út kamen, en dat leech op ’e tafel
stie, byinoar frommelje woe.

Syn âlde wrottershannen krigen it bakje
wol wat yninoar, mar sagau’t se los lieten,
sprong it, mei heechút wat falske tearen,
wer yn ’e oarspronklike foarm
op it plusen taffelskleed werom.

Pake seach der mispriizgjend nei
en besocht it op ’e nij. Wer griepen
de ronfelige hannen nei it glinsterjende bakje.

Hy kniep en kniep, de readblauwige ieren
op ’e hannen setten derfan op. Beppe en mem
en ik holden de siken yn. Oant op ’t lêst
ús mem sei: ‘No, dat slagget echt net, hear.’
Hoe’t pake doe nei har seach…

en hoewol’t it noch mar om ende by 1970
wie en pake goed mei syn skoandochter koe,
it lei, as ik der no oan weromtink,
der allegear al yn besletten: ús wrakseljen mei
plastic soup/sop yn ’e oseänen, it wurkstik
fan Boyan Slat, MSC Zoe har konteners yn
ús seeën, de fersen op www.rixt.frl
en sels de tema-edysje fan Iepen Up,
sa’t Obe Postma al sei: ‘alles is yn alles’
… mar ús mem hie gelyk. Loslitten wie it bakje
noch hieltyd in bakje. It gniisde ús fan
de tafel ûnferwoestber oan.

‘Ik bin Fantastic Plastic,’ rôp it,
‘en net stikken te krijen!’

 

It heitejier

6 febrewaris 2019

It is hjoed presys twa jier lyn dat ús heit ferstoar. Oer it gegeven, it ferstjerren fan ’e heit, dêr’t elk in kear foar komt te stean, of men moat sels al earder gean, skreau ik in syklus fan tolve fersen: It heitejier I o/m XII. Dy syklus is opnommen yn myn tredde dichtbondel, Wij yn ’e draaimûne. Dy bondel komt yn april út, tagelyk mei myn earste roman, beide by de Afûk Utjouwerij. Hjir alfêst, as myn earste moannegedicht, in priuwke:

It heitejier

I

It begjint mei in fal. O, wat koe er
it yndertiid al min ferneare, de
bult op ’e kop. ‘In goede rider falt
net.’ Doe koe er it op it iis smite.

‘As ik dy wurgens earst mar kwyt
bin.’ Hieltyd lytser de blokjes om.
Dêr’t er oars de gek mei hie, in
ynienen amper ôf te lizzen wei.

——–
IV

mar hy wurdt der net better fan.
Nim him no mar mei, Tiid! Dat
ik dat nachts snokskouderjend
op it húske nochris tinke soe.

Hy dy’t sels sa’n skerp each
hie foar sykte, yn eigen en
oaren har ierappels. Beret de
hân dy’t it lof út ’e grûn luts.

@ Janneke Spoelstra

Piepskúm en de konteners fan ôns kônsumpsymaatskappij

Hein Jaap Hilarides syn twadde moannegedicht fan jannewaris.

ready made over Zoe, ’t kontenerskip dat nijjaarsnacht boven de Waddenailanden 291 konteners wegbrocht het

Piepskúm en de konteners fan ôns kônsumpsymaatskappij

1

Op Tessel spoele kúpstoeltsys en auto-onderdelen an; op Flyland lattebooiems, kúpstoeltsys, oprôlde fleece-dekens en drie hele konteners; op Terskelling bergen speulgoed, auto-onderdelen, klapstoeltsys en ’n stikkene kontener; op ’t Rif tussen ’t Ameland en Skier 75 koelkassen en 25 koelkassen op de kwelders fan ’t fastelând; op de seedyk bij Ternaard ’n bats skoenen; bij Moddergat hândtassys, stoelen, doazen met damesskoenen en dúzzenden brokken piepskúm; op Skier bij paal 7 tiendúzzenden witte plestiken boltsys, ’n oranje speulgoedhelmpy, houtene stoeltsys, krukkys, topmatrassen, púdsys fol met goedkoop speulgoed, Philips-ledlampys, friezers, forf-rôlertsys, keukenpepier, seeppompys, Ikea-meubels, allegaar plestiken spul, twee sakken perokside en deur de noordewyn nag ’n laag plestik; op Rottumerplaat en Rottumeroog feul ferpakkingsmateriaal; en op Borkum twintig flatscreen-tillefizys.

In de see drive ’n kontener met dibenzoyl perokside en ’n kontener met lithium-ionbatterijen, stofsugerslangen, keukendoekys, autodeuren, kûnststof speulgoedhamers, kynderwagenwieltsys, gimpys, Italiaanse damessandalen maakt in Poalen, krukkys, watteerde kynderjassen in blau en rôs, nag meer oprôlde fleecedekens, Kia-autobânden, nag meer ferpakkingsplestik, skelpformige túnmeubelkussens, knalrôze stoelrûgleunings fan kûnstleer, ontelbere pompys fan hândseepflakons, kussens en rooie plestikene speulgoedklaksons.

’n Kilometerslang en fier meter breed floedmerk fan goed út de konteners fan ôns konsumpsymaatskappij, ’n goed fulde maaltydssop fan ’t plestik fan ôns wereld.
’t Juttersgeluk slaat doad in machteloashyd.

2

Maar soa drok het ’t bij de seedyk nag nooit weest.
Bij ’t gebou fan ’t Waterskap staan rijen auto’s.
Bútsoekers binne wij. Hoeken piepskúm in ’n stek.
Ik loop ’t slik in en rúm stikkys plestik op.

Hardhoutene túnstoelen, ’n oprôlde matras, skoenen, ses gelikense kynderjassys, dúzzenden frôlyssandalen, rôlen dúzzenddingedoekys, nag meer ferpakkingsmateriaal, lampys, forf-rôlers, ontelbere slanchys foor hândseeppompys, autodeuren, kûnststof planten, meer matrassen, meer skoenen, meer slanchys foor hândseeppompys, meer forf-rôlers, bêdegoed.

De reder betaalt de kosten fan ’t skoanmaken (en broedt op ’n passend gebaar).
Ferbranningsovens sette de anspoelde rommel om in stroom.

Skietark, nag meer ferpakkingsmateriaal en fytsonderdelen.
Miljoenen piepskúmboltsys in de booiem woeien.
Plestikene korreltsys in de bekken fan fissen,
Konteners in de netten fan fissers,
Seedieren ferstrikt in foorwerpen.
De see slokt ’t giftige perokside op.

3

’n Speulgoedtraintsy, ’n speulgoedbadsy en miljarden korrels piepskúm, granulaat en nurdles in ’t floedmerk; de hardplestikene korrels kleve an kwelderplanten, pôlen helmgrâs en boeregrâs.

’n Krukky dobbert in de floedlyn.
Waardeloas worren! Wegwerpartikel!

Ja, d’r is oog foor duursemens.
Maar wer is de samenhang?
Wie set de wissels om?

Kussentsys, My Little Pony’s, korven, tv’s, Hawaï-sjurts, koelkassen en honnespeultsys.

Wij wille goedkoop spul, ferfoerd in piepskúm en de konteners fan ôns kônsumpsymaatskappij.

Ik sing tun de sin

Hjirûnder, yn it Biltsk, it earste moannegedicht fan Hein Jaap Hilarides, ús dichter fan de moanne jannewaris.

Foto: Markus Hagenlocher

Ik sing tun de sin

Ik sing tun de sin,
niet tun ’t bestaan fan ôflopen jaar.

Nee, ik sing foor ’t dinken dat
altyd an de tând foeld worre mot
om bij de fantasy te bliven, ferbeelder
fan ’n woordewereld die’t wij beweune.

Ferbeelding maakt de woordewereld beweunber,
’n onbeweunber ferklaarde weuning de sin.

Ik kyk na de dichter.
De dichter rúkt my, weet wer’t ik staan.
Sou hij mij fine? Mooi?
Ik rúk syn swakke, soete knoflooksmaak.

Ik ferlies myn geur,
myn bladsys rake los.
De dichter siet mij. Dos niet?
Hij komt na mij toe, betast mij en flústert:

’t Wekflessy sait dat ’t water niet deugt.
’t Water ferwyt ’t glâs deursichtighyd.

It makket net út

Hjoed Henk Nijp syn twadde moannegedicht fan desimber: ‘It makket net út’. In gedicht oer de jierwiksel. It omsjen nei it jier dat ôfrint, it oereidzjen fan wat west hat, de top-safolle fan fanalles, de listkes… hast elkenien docht it, mar hoefolle sin hat it eins, want diene saken nimme gjin kear, of yn goed Frysk: it bern is der, it moat ret wurde. It fers giet oer de tiid dy’t ferstrykt en net te kearen is, want ‘wy kinne inkeld mar foarút…’

Henk Nijp, ‘As time goes by/De tiid fljocht’, 2017, pelkarton/akrylferve/mingde technyk, 18×28 sm. Foto: Henk Nijp

 

it makket net út

it makket net út as ik de eagen tichtknyp
of as in mol in ridde graaf,
bulten bou mei wachters om de meter

it feroaret net as ik dy meinim
it trekpaad del nei dêr’t it eachein stjurret
en te ferdwinen yn de groeden fan ’e jûn

it is omdoch as ik de wyk nim,
my betink wat ik better sizze kinnen hie
of weikrûp achter gelde wurden

it hat gjin doel om te flechtsjen yn de moaiskyn
fan kartelknipte printen yn murve albums
en sjong wer it selde âlde wyske

it hat gjin sin en sykje om ferfleine dagen,
fandelje fersliten dreamen yn ’e iggen fan ’e nacht
of te betinken hoe’t it wêze kinnen hie

wy keare wier de tikken net, net de eroazje fan ’e tiid
rinne wankel oer in hege koarde,
kinne inkeld mar foarút

@Henk Nijp

Goederjousk

De meastentiids smoute feestmoanne desimber is mei it Sinteklaas- en Krystfeest en Ald en Nij by útstek de moanne fan it jaan en it krijen. Henk Nijp, dichter fan de moanne desimber, skreau der in light-verse oer.

Goederjousk

ik mei graach wat krije mar
jou ek gauris wat werom:
meitsje moarnsbetiid de bôle klear
mei kofje, soms mei sjú
mar earst doch ik dyn yoga-oefeningen,
draai de ferwaarming op
helje de krante út ’e bus
klau dêrnei ôfwaskmasine leech
en set it diggelguod te plak
stofsûgerje it hiele hûs;
boppe, ûnder en it hok
knip de hage om ’e foartún
en achter by de sleat
snoei de wylde wylgen
soe it gers ek meane
mar wy ha gjin greidehiem
it is hjir inkeld grint en tegels
dus poarkje ik it túch mar út ’e foegen
fervje de kezinen as it der oan ta is
de doarren en de drompels
meitsje alle dagen waarm iten
mei jirpels, fleis en griente
himmelje it húske en putsje fan ’e dûs
poets de brillen skjin
helje smoarge dridze út ’e goaten
draai gauris de fine wask
en de bûnte en de wite
neitiid giet dy dan de drûger yn
of oan ’e line en
letter opteard yn ’e kast
it striken doch ik net
want dat is gjin dwaan
plak fytsbannen mei gatsjes
beide, foar en efter,
en pomp de boel wer op
tank elke kear de auto fol,
do rydst ’m yn no-time wol wer leech
typ it wachtwurd fan dyn webakkounts
set dyn hantekening op e-mails
ûnthâld dyn DigiD
folje de belesting yn
lês ik dy de rouberjochten foar
tropje dêrnei de krante by it âld papier
en as it jûns wat tsjuster wurdt
doch ik de gerdinen ticht
set noch gau de kliko by de dyk
doch de telefyzje út,
poets noch krekt dyn tosken net en
ljochtsje fierder ôf,
wy ferskjinje sa no en dan it bêd
mar dan ha ik wer gjin kessen en sit
ek sûnder sloop

want do dielst inkeld mar de lekkens út

@Henk Nijp

In kultureel rondiel

Dichter fan de moanne novimber Cornelis van der Wal skreau in âlderwetsk rondiel, nei oanlieding fan it ôfsluten fan Kulturele Haadstêd 2018.

In kultureel rondiel

De kultuer hat Ljouwert no foargoed ferlitten,
Gûlend sitte ik en kaktus foar it grize rút.
Yn ‘e simmer stapten reuzen troch de strjitten,
De kultuer hat Ljouwert no foargoed ferlitten.
Fryske hynders draafden, swit op de gebitten,
De Aldehou noch briker mei Obe foar de snút.
De kultuer hat Ljouwert no foargoed ferlitten,
Gûlend sitte ik en kaktus foar it grize rút.

 

 

 

Hout en Snie

Dat it Frysk útstjerre sil, wurdt al ieuwenlang sein. Mar it giet tsjintwurdich wol hiel rap, de ynfloed fan it Hollânsk is hast net mear te kearen en it ûnderwiis yn it Frysk stelt neat foar. De oerheid fynt it, sa liket it, wol bêst allegearre. Is it al te let?

Cornelis van der Wal is dichter fan de moanne novimber by RIXT

Sniekristallen. Foto: Wilson Bentley (1902)

 

Hout en Snie

Yn it Frysk te skriuwen liket op ‘e hjerst,
it hier fan slûgjende skoalmasters rûgelet

op blêden griis papier, de houtene pinne
fermôget stadich. It is dus de natoer.

Yn it Frysk te skriuwen liket op stjerren.
Dichter draaft as wite rôt yn it winterrêd

om en kin net fuort. Hy skriuwt mei snie.
De literêre Maitiid komt net mear, seit Pyt.

© Cornelis van der Wal

 

 

it waar kin samar omslaan achter snits

Stel der is in keunstner. Dy fersmyt alle konvinsjonele patroanen om oer de werklikheid te fertellen. Lizzende hoarizonnen, fallende skaden efter feiten op ’e grûn: dat seit allegearre neat oer hoe’t de minske syn wrâld ûnderfynt, dat hup fuort dermei. Mar oan syn keunstwurk komt op in dei ien foarby. En dy wol der in ferhaal oer fertelle dat neffens de werklikheid fan no is …

Eppie Dam is yn oktober gastdichter foar RIXT.

Johan Haanstra, ‘Scharnegoutum’, 1982/1983, oaljeferve op linnen, 80 x 80 sm, mei tank oan Ina Hogen Esch

it waar kin samar omslaan achter snits

‘is er ook een camping die een beetje
aan scharnegoutum doet denken?’

ierlân yndachtich
omfreedzje fjouwer seizoenen de dei
skearnegoutum ferivige op linnen
kanteljend skilderij fan klimaat yn ’e oalje

sa kin it byld feroarje
yn in bestek fan 80 bij 80
dat in etmiel duorret

it reint pipestâlen sinnebrokken
hoannebalken bargebongen
noch gjin ko-om-halzen
hazzesprongen tuorrebouten
en samar reint it skieppekoppen

hiele brouten heale soalen reint it
like hurd as koaleskoppen
hinnebouten molestiennen
foetôfdrukken fan de waaromslach
dy’t merakelmoai belukt
hjoed om te begjinnen
yn ûnskuldich skearnegoutum

sokken as fokke en sukke
wolle ergens hjir wol hinne

© Eppie Dam

Dit fers ferskynt yn 2019 yn de bondel omstreken by Utjouwer DeRyp, Blauhús